Twierdza Poznań, znana także jako Festung Posen, to jeden z największych i najlepiej zachowanych systemów fortyfikacji w Europie, będący unikalnym elementem dziedzictwa miasta. Zbudowana w XIX i na początku XX wieku pod panowaniem pruskim, składa się z 18 fortów oraz licznych obiektów wspomagających, tworząc rozległy pierścień obronny wokół Poznania. Choć jej militarne znaczenie z czasem zmalało, dziś forty przyciągają turystów, miłośników historii i entuzjastów architektury wojskowej. W artykule przybliżamy historię Twierdzy Poznań, jej kluczowe obiekty oraz możliwości zwiedzania, w tym Poznański Szlak Forteczny i coroczne Dni Twierdzy Poznań.
Historia Twierdzy Poznań
Początki i strategiczne znaczenie
Plany ufortyfikowania Poznania pojawiły się już w 1815 roku, po zakończeniu wojen napoleońskich, gdy miasto znalazło się w granicach Królestwa Prus po drugim rozbiorze Polski (1793). Strategiczne położenie Poznania – zaledwie 60 km od granicy z Imperium Rosyjskim (Królestwem Polskim) – czyniło je kluczowym punktem na szlaku z Rosji do Berlina oraz łącznikiem między Prusami Zachodnimi a Śląskiem. Karl von Grolman, pruski generał, argumentował, że twierdza w Poznaniu będzie symbolem pruskiej dominacji i zabezpieczeniem przed potencjalnymi zagrożeniami ze wschodu.
Budowa rozpoczęła się 23 czerwca 1828 roku od wzniesienia Fortu Winiary (obecnie Park Cytadela) na Wzgórzu Winiarskim, który stał się największym fortem artyleryjskim w Europie. W latach 1828–1869 powstała twierdza poligonalna, otaczająca centrum miasta, obejmująca umocnienia na lewym brzegu Warty (okolice obecnych ulic Kościuszki i Kazimierza Wielkiego) oraz na prawym brzegu (Ostrów Tumski, Śródka, Malta). Twierdza poligonalna składała się z bastionów, fortów i śluz, takich jak Wielka Śluza czy Śluza Katedralna, a jej sercem był Fort Winiary.
Rozwój twierdzy fortowej
W latach 60. XIX wieku rozwój artylerii, zwłaszcza po wojnach w Sewastopolu (1855) i Dybbølu (1864), ujawnił przestarzałość twierdz poligonalnych. Zmasowany ogień nowych dział gwintowanych łatwo przełamywał liniowe umocnienia, co zmusiło Prusy do modernizacji. W 1872 roku podjęto decyzję o budowie nowego, zewnętrznego pierścienia fortów, tworząc tzw. twierdzę fortową. W latach 1876–1896 wzniesiono 18 fortów (dziewięć głównych i dziewięć pośrednich) według projektu generała von Biehlera, rozmieszczonych w pierścieniu o średnicy 9,5 km i obwodzie 30 km. Forty’s budowano na planie pięciokąta, otaczano fosami i wałami artyleryjskimi, a drogi dojazdowe maskowano zadrzewieniami.
Twierdza poligonalna, tracąc znaczenie militarne, hamowała rozwój miasta. W 1891 roku nadburmistrz Richard Witting rozpoczął starania o jej rozbiórkę, co zatwierdził cesarz Wilhelm II w 1902 roku. Proces ten kontynuowano po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1919 roku, burząc m.in. Wielką Śluzę i wały Fortu Raucha. Forty’s zewnętrzne pozostały jednak w dużej mierze nienaruszone.
Rola w XX wieku
W okresie międzywojennym forty przemianowano, nadając im polskie nazwy, a w 1931 roku patronami zostali polscy bohaterowie. Podczas II wojny światowej, w 1945 roku, Twierdza Poznań odegrała kluczową rolę podczas bitwy o miasto. Niemcy, broniąc się przed Armią Czerwoną, wykorzystywali forty jako punkty oporu, szczególnie Fort Winiary, który był ostatnim bastionem. Walki spowodowały znaczne zniszczenia, zwłaszcza Cytadeli, która została częściowo rozebrana po wojnie jako symbol pruskiego zaboru.
W czasach Polski Ludowej forty często pełniły funkcje magazynowe lub wojskowe, a niektóre wysadzono. Po 1989 roku część obiektów przeszła w ręce prywatne, ale większość pozostała własnością miasta, które wraz z organizacjami, takimi jak Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji, rozpoczęło ich konserwację i udostępnianie turystom.
Kluczowe forty i ich historie
Fort Winiary (Cytadela)
Największy fort Twierdzy Poznań, zbudowany w latach 1828–1842, górował nad miastem na Wzgórzu Winiarskim. Był sercem twierdzy poligonalnej, wyposażonym w reditę koszarową i laboratorium artyleryjskie. W XIX wieku więziono tu polskich spiskowców po powstaniach 1846, 1848 i 1863 roku, m.in. Ludwika Mierosławskiego. Podczas II wojny światowej był ostatnim punktem oporu Niemców. Po wojnie fort rozebrano, a teren przekształcono w Park Cytadela – największy park miejski w Poznaniu, z cmentarzami wojskowymi, rzeźbami (np. „Nierozpoznani” Magdaleny Abakanowicz) oraz dwoma muzeami: Muzeum Uzbrojenia i Muzeum Armii „Poznań”.
Fort VII (Colomb)
Położony przy al. Polskiej na Jeżycach, jest najlepiej zachowanym fortem Poznania. Zbudowany w latach 1876–1880, w 1939 roku służył jako Konzentrationslager Posen – jeden z pierwszych obozów koncentracyjnych na ziemiach polskich. Od 1979 roku mieści się tu Muzeum Martyrologii Wielkopolan, prezentujące ponad 3000 eksponatów związanych z historią okupacji. Zwiedzanie obejmuje podziemne korytarze i inskrypcje z czasów wojny.
Fort VI (Tietzen)
Zlokalizowany przy ul. Lutyckiej, oddany do użytku w 1883 roku, jest jednym z dziewięciu fortów głównych. Otoczony suchą fosą o długości 850 m, wyposażony w pięć kaponier i wał artyleryjski dla 22 dział, zachwyca swoją konstrukcją. Zwiedzanie, organizowane od maja do września w weekendy, obejmuje muzeum z eksponatami z epoki i trwa ok. 1,5 godziny. Fort jest szczególnie polecany na wycieczki szkolne, łącząc edukację z przygodą.
Fort IVa
Fort pośredni, zbudowany w latach 1878–1881, wspomagał obronę między fortami głównymi. Po wojnie częściowo wysadzony, pozostaje jednym z najlepiej zachowanych obiektów. Zwiedzanie możliwe jest od maja do września w weekendy, obejmujące zarówno części nadziemne, jak i podziemne.
Fort Va (Bonin)
Wzniesiony w 1890 roku, również fort pośredni, z trzema schronami obserwacyjno-bojowymi z 1939 roku. Zachowane inskrypcje z czasów II wojny światowej dodają mu wartości historycznej. Zwiedzanie z przewodnikiem w historycznym mundurze odbywa się w ostatnią sobotę miesiąca i obejmuje trasę nadziemną oraz podziemną.
Zwiedzanie Twierdzy Poznań
Poznański Szlak Forteczny
Utworzony w 2015 roku w ramach Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego, szlak obejmuje 40 tablic informacyjnych przy kluczowych obiektach, takich jak forty, schrony i pozostałości twierdzy poligonalnej. Tablice wyposażone są w QR-kody, które prowadzą do strony internetowej z szczegółowymi informacjami (www.twierdza.poznan.pl). Szlak, wytyczony przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań i Urząd Miasta, jest dostępny pieszo lub rowerem, a jego zwiedzanie ułatwiają mapy dostępne online. Dodatkowe tablice dodano w latach 2020–2022 dzięki współpracy z radami osiedli i Zarządem Dróg Miejskich.
Dni Twierdzy Poznań
Coroczne wydarzenie, odbywające się w ostatni pełny weekend sierpnia (w 2024 roku 24–25 sierpnia), to jedno z największych w Polsce świąt miłośników fortyfikacji. Organizowane przez stowarzyszenia, muzea i pasjonatów historii, obejmuje zwiedzanie fortów, schronów, podziemi oraz atrakcje związane z historią Poznania od średniowiecza po zimną wojnę. W 2023 roku program objął 28 miejsc, w tym Fort VI, Fort VII, podziemia klasztoru franciszkanów i Ostrów Tumski. Wydarzenie oferuje oprowadzania z przewodnikami, prelekcje (np. o XIX-wiecznych fortyfikacjach) i prezentacje, jak makieta Fortu III z klocków LEGO.
Praktyczne wskazówki
- Dojazd: Forty’s są rozproszone wokół miasta, ale dobrze skomunikowane dzięki MPK Poznań (np. autobus 183 do Fortu VI). Centralna lokalizacja hoteli, np. blisko Dworca Głównego, ułatwia zwiedzanie.
- Bilety i zniżki: Większość fortów oferuje zwiedzanie w cenie 14–20 zł/osoba. Zniżki dostępne z Poznańską Kartą Turystyczną. Niektóre obiekty, jak Fort VII, mają ceny specjalne podczas Dni Twierdzy Poznań.
- Czas zwiedzania: Na kompleksowe poznanie fortów warto zaplanować kilka dni. Pojedyncze forty, jak Fort VI czy VII, zwiedza się w 1–1,5 godziny.
- Wyposażenie: Wygodne obuwie i latarka są przydatne w podziemnych korytarzach. Niektóre forty, jak Fort Va, wymagają rezerwacji.
- Dostępność: Część fortów (np. Fort IIIa Prittwitz na cmentarzu) ma ograniczoną dostępność, a niektóre są w rękach prywatnych.
Dziedzictwo Twierdzy Poznań
Twierdza Poznań to nie tylko relikt pruskiej architektury militarnej, ale także świadectwo burzliwej historii miasta. Forty’s, które przetrwały wojny i rozbiórki, są dziś symbolem odporności i adaptacji. Ich ponowne odkrycie w XXI wieku, dzięki zaangażowaniu miasta, stowarzyszeń i mieszkańców, przekształciło je w atrakcję turystyczną i edukacyjną. Park Cytadela, Fort VII z muzeum martyrologii czy Fort VI z podziemnymi korytarzami to miejsca, które łączą przeszłość z teraźniejszością, oferując lekcję historii w autentycznej scenerii.
Poznański Szlak Forteczny i Dni Twierdzy Poznań sprawiają, że forty są coraz bardziej dostępne, a ich historie – od pruskich planów przez powstańcze więzienia po wojenne walki – ożywają dla nowych pokoleń. Dla turystów to szansa na nietypowe zwiedzanie, dla mieszkańców – powód do dumy z unikalnego dziedzictwa. Planując wizytę w Poznaniu, warto wpisać Twierdzę Poznań na listę obowiązkowych punktów – to podróż w czasie, która odkrywa mniej znaną, ale fascynującą twarz miasta.
Źródła: Wikipedia (Twierdza Poznań), Poznan.pl, Twierdza.poznan.pl, Visitpoznan.pl, Eloblog.pl, Wielkopolska.travel, Polskieradio.pl, Apartamentyvelvet.pl, Podrozezklasa.pl
