Poznańskie Zoo to jeden z najstarszych i najbardziej cenionych ogrodów zoologicznych w Polsce, który od ponad 150 lat przyciąga miłośników przyrody i zwierząt. Składa się z dwóch części: Starego Zoo, położonego w centrum miasta przy ulicy Zwierzynieckiej, oraz Nowego Zoo, usytuowanego na Białej Górze w pobliżu Jeziora Maltańskiego. Obie placówki, choć różnią się charakterem i funkcją, tworzą integralną całość pod nazwą Ogród Zoologiczny w Poznaniu. Współcześnie jest to miejsce nie tylko rozrywki, ale także edukacji, badań naukowych i ochrony zagrożonych gatunków. W niniejszym tekście przyjrzymy się historii powstania i rozwoju obu części zoo, ich obecnemu obliczu oraz roli, jaką odgrywają w życiu miasta i regionu.
Historia powstania – od żartu do ogrodu zoologicznego
Historia Poznańskiego Zoo zaczyna się w sposób nietypowy i pełen humoru. W 1871 roku grupa kręglarzy, stałych bywalców restauracji przy dworcu Kolei Stargardzko-Poznańskiej na Jeżycach (dziś okolice ulic Zwierzynieckiej i Gajowej), postanowiła uczcić 50. urodziny swojego prezesa w oryginalny sposób. Każdy z nich przyniósł w prezencie zwierzę – wśród podarunków znalazły się m.in. świnia, koza, baran, kot, królik, wiewiórka, gęś, kaczka, kura, paw, a nawet tresowany niedźwiedź i małpa, zakupione od wędrownych Cyganów. Ten nietypowy „zestaw urodzinowy” umieszczono w ogródku restauracyjnym, co szybko wzbudziło zainteresowanie mieszkańców Poznania. Zwierzyniec zaczął się rozrastać dzięki darom od lokalnej społeczności, a w 1874 roku oficjalnie przekształcono go w Ogród Zoologiczny, zakładając Towarzystwo Akcyjne Ogród Zoologiczny.
Początkowo zoo zajmowało niewielki teren o powierzchni 5,3 hektara i funkcjonowało jako lokalna atrakcja. Pod koniec XIX wieku, pod kierownictwem pierwszego dyrektora Roberta Jaeckela, przeżywało swój złoty okres. Jaeckel, człowiek o wielkiej pasji, wprowadził nowoczesne rozwiązania, takie jak alpinarium z grotą (1907), i organizował liczne imprezy kulturalne, w tym koncerty Johanna Straussa III w 1913 i 1914 roku. W 1907 roku ogród prezentował około 900 zwierząt z ponad 400 gatunków, a roczna liczba odwiedzających sięgała 250 tysięcy – imponujący wynik, zważywszy, że Poznań liczył wówczas nieco ponad 100 tysięcy mieszkańców. Zoo stało się jednym z najbardziej prężnych ogrodów zoologicznych w Europie Środkowej.
Trudne czasy wojenne i powojenna odbudowa
Rozwój zoo zahamował wybuch I wojny światowej. Brak funduszy, mobilizacja personelu i trudności w utrzymaniu zwierząt doprowadziły do znacznego zmniejszenia kolekcji – w 1919 roku, gdy ogród przejęły polskie władze, pozostało zaledwie 243 zwierząt w 75 gatunkach. Nowy dyrektor, dr Bolesław Cylkowski, podjął się trudnego zadania odbudowy. W latach 20. i 30. XX wieku zoo stopniowo się rozwijało – sprowadzono m.in. tygrysa bengalskiego, lamparty, hieny, tapira indyjskiego czy parę żubrów, które później przekazano do Białowieży. W 1928 roku zorganizowano widowisko „Wieś cejlońska” z udziałem artystów i zwierząt z Cejlonu, co dodatkowo podniosło popularność ogrodu.
II wojna światowa przyniosła kolejne straty. Wiele zwierząt zginęło lub zostało wywiezionych, a infrastruktura ucierpiała. Po wojnie, w 1945 roku, zoo wznowiło działalność pod kierownictwem Wiesława Rakowskiego. Odbudowa przebiegała dynamicznie – sprowadzono zwierzęta z innych ogrodów, m.in. hipopotama „Lorbasa” z Wrocławia czy żyrafę Baringo. W latach 60. przeprowadzono gruntowną modernizację Starego Zoo, tworząc m.in. wybieg dla zwierząt sawanny z żyrafami i zebrami. Jednak ograniczenia przestrzenne w centrum miasta sprawiły, że dalszy rozwój stał się niemożliwy.
Powstanie Nowego Zoo
W odpowiedzi na te ograniczenia w 1967 roku powołano Społeczny Komitet Budowy Nowego Zoo, który zebrał środki na nową placówkę. Budowa ruszyła w 1970 roku, a 16 września 1974 roku otwarto pierwszą część Nowego Zoo na Białej Górze – rozległym, 117-hektarowym terenie we wschodniej części Poznania. Pierwszymi mieszkańcami były jelenie europejskie, daniele, wielbłądy, lamy i gwanako andyjskie. W 1978 roku powstał pawilon insektarium, a w kolejnych dekadach zoo systematycznie się rozbudowywało. Kluczowym momentem było otwarcie słoniarni w 2009 roku – jednej z najnowocześniejszych w Europie – do której sprowadzono słonie afrykańskie: Ninio, Yzika, Lindę, Kingę i Kizi (dziś stado liczy trzy osobniki: Ninio, Kingę i Kizi, po śmierci Lindy w 2021 roku i wyjeździe Yzika w 2016).
Stare Zoo dzisiaj
Współczesne Stare Zoo, zajmujące 5,3 hektara, pełni funkcję ogólnodostępnego parku z bezpłatnym wstępem (oprócz Pawilonu Zwierząt Zmiennocieplnych, gdzie bilet normalny kosztuje 8 zł, a ulgowy 6 zł). Po otwarciu Nowego Zoo w 1974 roku większość dużych zwierząt przeniesiono na Białą Górę, a Stary Ogród przekształcono w kameralną przestrzeń z mniejszymi gatunkami. Obecnie można tu zobaczyć m.in. lemury katta (na wyspie otoczonej wodą), surykatki, czarne łabędzie, miniaturowe świnie zwisłobrzuche, kuce szetlandzkie, kozy czy osły. W 2012 roku otwarto Pawilon Zwierząt Zmiennocieplnych z waranami z Komodo – największymi jaszczurkami świata – co jest jedną z głównych atrakcji.
Stare Zoo zachowuje swój zabytkowy charakter – wiele budynków, jak słoniarnia z końca XIX wieku czy alpinarium, pamięta początki ogrodu. Jest to miejsce idealne na spacer, szczególnie dla rodzin z dziećmi i seniorów, którzy cenią spokojniejszą atmosferę w porównaniu z tętniącym życiem Nowym Zoo. W 2025 roku planowana jest realizacja projektu „Japoński Ogród Wyobraźni” w ramach Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego, co może nadać Staremu Zoo nowy wymiar, choć budzi to pewne kontrowersje wśród ekspertów, którzy wzywają do stworzenia spójnego planu rozwoju.
Nowe Zoo dzisiaj
Nowe Zoo to obecnie drugi co do wielkości ogród zoologiczny w Polsce, zajmujący 117 hektarów. Jego zróżnicowany teren – wzgórza, stawy i lasy – pozwala na tworzenie rozległych wybiegów, które naśladują naturalne warunki życia zwierząt. W 2025 roku mieszka tu ponad 2500 zwierząt z około 300 gatunków, w tym wiele zagrożonych wyginięciem, jak tygrys syberyjski, żyrafa Rothschilda, nosorożec biały, pantera śnieżna, jeleń baweański czy norka europejska. Zoo jest członkiem Europejskiego Stowarzyszenia Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (EAZA) – choć w 2020 roku zdegradowano je do statusu członka tymczasowego, odzyskało pełnoprawne członkostwo w 2023 roku – oraz aktywnie uczestniczy w programach ochrony gatunków.
Największe atrakcje Nowego Zoo to słoniarnia, azyl dla niedźwiedzi (dom m.in. uratowanej z Bieszczad Cisnej i cyrkowego Baloo), wybieg rysi europejskich (otwarty w 2013 roku) oraz pawilon nosorożców i żyraf. W zoo znajduje się też Fort III, XIX-wieczna pruska fortyfikacja, otwarta dla zwiedzających z przewodnikiem od maja do września. Dla dzieci przygotowano plac zabaw, park linowy i bezpłatne kolejki kursujące po terenie od maja do września. Ceny biletów w sezonie letnim (kwiecień-wrzesień) wynoszą 25 zł (normalny) i 15 zł (ulgowy), zimą zaś odpowiednio 15 zł i 10 zł. Dojazd zapewnia autobus linii 184 lub kolejka Maltanka.
Rola edukacyjna i ochroniarska
Oba ogrody pełnią istotną rolę w edukacji i ochronie przyrody. Nowe Zoo prowadzi programy hodowlane, m.in. dla lori małego czy wydry europejskiej, a w 2016 roku wypuściło na wolność orła przedniego odchowanego w ogrodzie. Stare Zoo organizuje lekcje plenerowe i wystawy, wykorzystując swoją bliskość do centrum miasta. W 2023 roku zoo odnotowało straty finansowe rzędu 18,5 miliona złotych, co skłoniło władze do audytu i zmian organizacyjnych, m.in. wprowadzenia nowego regulaminu w grudniu 2024 roku. Mimo to priorytetem pozostaje misja statutowa, a nie zysk.
Podsumowanie
Poznańskie Zoo, z historią sięgającą 1871 roku, to niezwykłe miejsce, które ewoluowało od żartobliwego prezentu do nowoczesnego kompleksu zoologicznego. Stare Zoo zachwyca klimatem i historią, Nowe imponuje rozmachem i różnorodnością. W 2025 roku, mimo wyzwań finansowych, pozostaje ważnym elementem życia Poznania, łącząc tradycję z troską o przyszłość świata zwierząt.
