Poznań, miasto o bogatej historii sięgającej średniowiecza, kryje w nazwach swoich ulic opowieści o ludziach, rzemiosłach, krajobrazach i dawnych zwyczajach. Od lokacji miasta w 1253 roku ulice Poznania otrzym kształtowały się oddolnie, odzwierciedlając życie codzienne, handel, religię czy topografię. Niektóre nazwy przetrwały wieki, inne zmieniały się pod wpływem zaborów, wojen czy dekomunizacji. Poniżej przedstawiamy przegląd najciekawszych poznańskich ulic, ich historie i etymologię, które tworzą swoistą kronikę miasta.
1. Ulica Mylna (Jeżyce)
Historia: Ulica Mylna, położona na Jeżycach, to jedna z bardziej intrygujących nazw w Poznaniu. Przed włączeniem Jeżyc do miasta w 1900 roku nosiła niemiecką nazwę Hochstrasse (Wysoka). Po przyłączeniu do Poznania w 1920 roku nazwano ją „Mylną”, ponieważ istniała już ulica Wysoka w Śródmieściu, co powodowało pomyłki. Nazwa jest swoistym żartem urbanistycznym, odnoszącym się do częstych nieporozumień między mieszkańcami. Etymologia: Słowo „mylna” pochodzi od czasownika „mylić”, wskazując na historyczne zamieszanie z nazewnictwem. Ciekawostka: Mylna jest przedłużeniem ul. Strzałkowskiego i biegnie do ul. Jeżyckiej. Jej nazwa wciąż budzi uśmiech wśród turystów, a lokalni mieszkańcy żartują, że „na Mylnej łatwo się zgubić”.
2. Ulica Sporna (Śródmieście)
Historia: Niewielka uliczka między ul. Nowowiejskiego a Cichą zyskała nazwę w 1920 roku po długich debatach rady miejskiej. Brak zgody co do patrona doprowadził do kompromisu – ulica została nazwana „Sporną”, co miało odzwierciedlać burzliwe dyskusje. To rzadki przypadek, gdy nazwa ulicy dokumentuje proces jej nadawania. Etymologia: Pochodzi od słowa „spór”, oznaczającego kłótnię lub debatę. Ciekawostka: Nie wiadomo, czy mieszkańcy Spornej byli szczególnie kłótliwi, ale nazwa pozostaje unikalna w skali Polski i jest często przytaczana w anegdotach o poznańskim poczuciu humoru.
3. Ulica Lodowa (Łazarz)
Historia: Ulica Lodowa, położona przy ul. Głogowskiej, biegnie w miejscu dawnych łąk i stawów, z których w średniowieczu pozyskiwano lód do przechowywania żywności. Lód transportowano do miasta, co było kluczowe w czasach przed wynalezieniem lodówek. Sąsiednia ul. Chłodna ma podobną genezę, związaną z zimnym mikroklimatem tych terenów. Etymologia: Nazwa pochodzi od słowa „lód”, odnoszącego się do historycznej funkcji terenu. Ciekawostka: Mieszkańcy żartują, że na Lodowej zawsze jest „chłodna atmosfera”, a nazwa inspiruje do otwarcia lodziarni w okolicy.
4. Ulica Bosa (Łazarz)
Historia: Ulica Bosa, również przy Głogowskiej, nosiła w czasach zaborów nazwę Robert-Bosse-Strasse na cześć pruskiego ministra oświaty. Po odzyskaniu niepodległości nazwę spolszczono, co doprowadziło do zabawnego skojarzenia z brakiem obuwia. W rzeczywistości nazwa nie ma nic wspólnego z bosymi stopami, choć takie skojarzenie było popularne wśród mieszkańców. Etymologia: Spolszczenie niemieckiego nazwiska Bosse, błędnie powiązane ze słowem „bosa” (bez butów). Ciekawostka: Legenda głosi, że ubodzy mieszkańcy chodzili tu boso, ale to raczej miejski mit niż historyczny fakt.
5. Ulica Wroniecka (Stare Miasto)
Historia: Jedna z najstarszych ulic Poznania, wytyczona krótko po lokacji miasta w 1253 roku. Wroniecka była drogą prowadzącą do Wronek, ważnego ośrodka handlowego w średniowieczu. Ulica zachowała swoją nazwę przez wieki, mimo zmian politycznych, co świadczy o jej znaczeniu. Etymologia: Nazwa pochodzi od miasta Wronki, wskazując kierunek traktu handlowego. Ciekawostka: W XV-wiecznych księgach radzieckich ulica pojawia się jako „Wroniecka”, co potwierdza jej średniowieczny rodowód. Dziś to tętniąca życiem ulica pełna kawiarni i galerii.
6. Ulica Szewska (Stare Miasto)
Historia: Ulica Szewska, biegnąca w sercu Starego Miasta, była w średniowieczu zamieszkiwana przez szewców, którzy wytwarzali i naprawiali obuwie. To przykład nazwy związanej z rzemiosłem, podobnie jak pobliskie ul. Garbarska czy Kołodziejska. Etymologia: Pochodzi od słowa „szewc”, oznaczającego rzemieślnika szyjącego buty. Ciekawostka: Szewska jest jedną z najlepiej zachowanych ulic średniowiecznego Poznania, a jej brukowany charakter przyciąga turystów.
7. Ulica Żydowska (Stare Miasto)
Historia: Ulica Żydowska była centrum średniowiecznej dzielnicy żydowskiej w Poznaniu. W XV wieku zamieszkiwali tu żydowscy kupcy i rzemieślnicy, a ulica była znana także jako Sukiennicza z powodu handlu tkaninami. Po wypędzeniu Żydów w XVI wieku nazwa pozostała, choć społeczność żydowska wróciła do miasta dopiero w XIX wieku. Etymologia: Nazwa odnosi się do grupy etnicznej zamieszkującej ulicę w średniowieczu. Ciekawostka: W czasach zaborów ulica nosiła niemiecką nazwę Judengasse, ale po 1919 roku przywrócono polską wersję.
8. Ulica Grochowe Łąki (Śródmieście)
Historia: Ulica Grochowe Łąki powstała w 1900 roku przy budowie rzeźni miejskiej na dawnych łąkach zwanych „Dominikańskimi”. W średniowieczu tereny te należały do patrycjuszowskiej rodziny Groffów, co z czasem przekształciło się w „Grochowe” przez zniekształcenie nazwy. W czasach zaborów ulica nazywana była Südstrasse (Południowa). Etymologia: Nazwa pochodzi od zniekształconego nazwiska „Groff” oraz słowa „łąki”, wskazującego na charakter terenu. Ciekawostka: Nazwa została oficjalnie przywrócona w 1919 roku, co podkreśla polskie korzenie okolicy.
9. Ulica Ciasna (Chwaliszewo)
Historia: Ulica Ciasna, łącząca Chwaliszewo z ul. Wenecjańską, to stara, wąska uliczka, która w średniowieczu była niemal niezabudowana. Jej nazwa odzwierciedla fizyczny charakter – ciasny, ograniczony przestrzeń. W czasach zaborów nazywano ją Kleine Gasse (Mała Uliczka). Etymologia: Pochodzi od słowa „ciasny”, opisującego wąski układ ulicy. Ciekawostka: Ciasna zachowała swój kameralny charakter i jest dziś jedną z najbardziej urokliwych uliczek Chwaliszewa.
10. Ulica Czajcza (Wilda)
Historia: Ulica Czajcza na Wildzie to prawdziwa perełka wśród poznańskich nazw. Według lokalnej opowieści, niemiecka rada gminna Wildy nazwała ulicę na cześć kanclerza Bismarcka, który rzekomo lubił „czajcze jajka” (jajka na miękko). Nazwa jest jednak żartobliwym nawiązaniem do niemieckiej nazwy Teichstrasse (Stawowa), związanej z pobliskimi stawami. Etymologia: Pochodzi od słowa „czajcze” (regionalne określenie jajek na miękko) lub niemieckiego Teich (staw). Ciekawostka: Historia o Bismarcku i jajkach to miejska legenda, ale mieszkańcy Wildy chętnie ją powtarzają, a ulica jest symbolem lokalnego humoru.
Kontekst historyczny
Nazwy ulic w Poznaniu ewoluowały wraz z miastem. W średniowieczu powstawały spontanicznie, odzwierciedlając funkcję ulicy (Szewska, Garbarska), kierunek (Wroniecka), grupę społeczną (Żydowska) lub cechy fizyczne (Ciasna). W czasach zaborów (1793–1918) wiele ulic otrzymało niemieckie nazwy, często gloryfikujące pruskich władców, np. Wilhelmstrasse (dziś al. Marcinkowskiego) czy Friedrichstrasse (ul. 23 Lutego). Po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku rozpoczęto polonizację nazw, przywracając historyczne miana lub nadając nowe, związane z polskimi bohaterami.
Okupacja niemiecka (1939–1945) przyniosła ponowną germanizację, a po wojnie przeprowadzono dekomunizację, zmieniając nazwy związane z ZSRR czy działaczami komunistycznymi (np. al. Stalingradzka na al. Niepodległości). W 2017 roku kolejne zmiany objęły Świerczewo, gdzie ulice takie jak Marcelego Nowotki czy Hanki Sawickiej zastąpiono nazwami upamiętniającymi bohaterów II wojny światowej, np. Mariana Rejewskiego czy Henryka Zygalskiego.
Dlaczego te ulice są ciekawe?
- Humor i kreatywność: Nazwy jak Mylna, Sporna czy Czajcza pokazują poznańskie poczucie humoru i zdolność do żartowania z własnych historii.
- Warstwy historii: Ulica Wroniecka czy Żydowska to żywe świadectwo średniowiecznego Poznania, podczas gdy Bosa czy Grochowe Łąki przypominają o zaborach i polonizacji.
- Różnorodność: Nazwy odnoszą się do rzemiosła (Szewska), topografii (Lodowa, Ciasna), patronów (Wroniecka) czy anegdot (Czajcza), tworząc barwną mozaikę.
Jak odkrywać poznańskie ulice?
- Spacer historyczny: Zacznij od Starego Miasta (Wroniecka, Szewska, Żydowska), przejdź przez Chwaliszewo (Ciasna), a potem odwiedź Wildę (Czajcza) i Jeżyce (Mylna). Trasa zajmie ok. 3–4 godziny.
- Źródła: Polecamy książkę „Nazewnictwo geograficzne Poznania” pod red. Zygmunta Zagórskiego lub stronę poznan.pl dla szczegółów o dawnych nazwach.
- Wydarzenia: Wiosną i latem organizowane są spacery tematyczne po ulicach Poznania, np. przez Fundację Kochania Poznania, które odkrywają historie nazw.
Poznańskie ulice to więcej niż drogowskazy – to opowieści o ludziach, którzy tu żyli, pracowali i tworzyli miasto. Od średniowiecznych szewców po żartobliwe spory o nazwy – każda ulica ma swoją historię, czekającą na odkrycie. Czy znasz inne ciekawe nazwy poznańskich ulic? Podziel się nimi w komentarzach!
Źródła:
- „Nazewnictwo geograficzne Poznania”, red. Zygmunt Zagórski
- Poznan.pl, „Dawne nazwy ulic w Poznaniu”
- „Nazwy ulic w Poznaniu z planem Wielkiego Poznania”, Wikiźródła
- Kronika Miasta Poznania, artykuły o Wildzie
- Artykuły „Poznań Nasze Miasto” i-
- Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne „Gniazdo”
