Poznań, jedno z najstarszych miast Polski, ma bogatą historię komunikacji miejskiej, która sięga drugiej połowy XIX wieku. Od pierwszych tramwajów konnych po nowoczesne autobusy elektryczne i szybkie tramwaje, rozwój transportu publicznego w tym mieście odzwierciedla zarówno postęp technologiczny, jak i zmieniające się potrzeby mieszkańców. W 2025 roku, kiedy obchodzimy 145-lecie komunikacji miejskiej w Poznaniu, warto przyjrzeć się jej ewolucji, która jest nierozerwalnie związana z historią miasta i jego dynamicznym rozwojem.
Początki: Tramwaje konne i omnibusy (1880–1898)
Historia komunikacji miejskiej w Poznaniu zaczyna się oficjalnie 31 lipca 1880 roku, kiedy na ulice miasta wyjechał pierwszy tramwaj konny. Inicjatorem tego przedsięwzięcia było Poznańskie Towarzystwo Kolei Konnej (Posener Pferde-Eisenbahn-Gesellschaft), które otrzymało koncesję na budowę i eksploatację linii tramwajowych. Pierwsza trasa łączyła Dworzec Kolejowy ze Starym Rynkiem, a wkrótce została przedłużona przez Chwaliszewo aż do Ostrowa Tumskiego. Tramwaje konne, oznaczone kolorami zamiast numerów, były odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie na transport w rozwijającym się mieście, które w tamtym czasie znajdowało się pod zaborem pruskim.
W 1891 roku pojawiły się także omnibusy konne, które kursowały z dworca do centrum oraz w sezonie letnim do podmiejskich miejscowości wypoczynkowych, takich jak Wilda czy Jeżyce. Były to jednak rozwiązania tymczasowe, ograniczone przez niską przepustowość i zależność od siły zwierząt. Tramwaje konne, mimo swojej prostoty, szybko zyskały popularność, a sieć zaczęła się rozrastać – w 1898 roku działały już dwie linie: Dworzec–Ostrów Tumski oraz Jeżyce–Brama Wildecka.
Elektryfikacja i rozwój sieci (1898–1939)
Przełomowym momentem w historii poznańskiej komunikacji miejskiej było uruchomienie tramwajów elektrycznych 6 marca 1898 roku. Nowe pojazdy zastąpiły tramwaje konne na istniejących trasach, a sieć szybko się rozbudowała, obejmując dzielnice takie jak Łazarz, Górczyn, Wilda czy Sołacz. Elektryfikacja była symbolem modernizacji miasta, które pod pruską administracją stawało się ważnym ośrodkiem przemysłowym i handlowym. Wprowadzenie tramwajów elektrycznych zwiększyło komfort i efektywność transportu, a nowe linie umożliwiły mieszkańcom szybsze przemieszczanie się między centrum a peryferiami.
W okresie międzywojennym komunikacja miejska w Poznaniu zyskała nowy wymiar. W listopadzie 1925 roku uruchomiono pierwsze linie autobusowe, które miały obsługiwać trasy o mniejszym natężeniu ruchu, gdzie budowa torowisk tramwajowych była nieopłacalna. Autobusy szybko stały się uzupełnieniem sieci tramwajowej, docierając do bardziej oddalonych obszarów miasta. W 1930 roku Poznań zapisał się w historii jako pierwsze miasto w Polsce, które wprowadziło linię trolejbusową – kursowała ona ze Śródki do ul. Wiejskiej na Głównej. Była to innowacja na skalę krajową, choć do 1939 roku pozostała jedyną tego typu linią w mieście.
Wojna i powojenna odbudowa (1939–1989)
II wojna światowa przyniosła poważne zniszczenia infrastruktury komunikacyjnej Poznania. Podczas walk o wyzwolenie miasta w 1945 roku większość taboru i torowisk została uszkodzona lub zniszczona. Niemieckie władze okupacyjne wykorzystywały tramwaje do własnych celów, a w 1943 roku wprowadziły nawet tramwaj wodny na Warcie oraz autobusy napędzane gazem, co miało ograniczyć zużycie benzyny potrzebnej na front. Po wojnie odbudowa komunikacji miejskiej była jednym z priorytetów. Już w 1946 roku na ulice wróciły autobusy, a w 1947 roku uruchomiono ponownie tramwaje i trolejbusy, choć początkowo tylko na lewym brzegu Warty.
W czasach PRL-u komunikacja miejska w Poznaniu rozwijała się w ramach centralnie planowanej gospodarki. W latach 50. sieć autobusowa dotarła do wszystkich peryferyjnych dzielnic, a pod koniec dekady objęła także podpoznańskie miejscowości. W 1960 roku rozpoczęto likwidację obsługi konduktorskiej, wprowadzając w 1962 roku pierwszy w Polsce biletomat w tramwaju linii 11, wyprodukowany przez poznańską firmę Powogaz. Był to krok w stronę automatyzacji, choć biletomaty usunięto w 1976 roku z powodu problemów technicznych i zmiany polityki biletowej.
Lata 60. przyniosły także stopniową likwidację trolejbusów, które zastąpiono autobusami. Ostatnia linia trolejbusowa przestała działać 29 marca 1970 roku. W tym samym czasie intensywnie rozbudowywano sieć tramwajową – w 1973 roku otwarto trasę Hetmańską, łączącą Grunwald z Wildą i Starołęką, co znacznie ułatwiło komunikację w południowej części miasta. Wprowadzono także nowoczesne tramwaje typu N, które zrewolucjonizowały tabor i wymagały modernizacji infrastruktury. Służyły one mieszkańcom przez ponad 40 lat, aż do wycofania w 1992 roku.
Jednym z najważniejszych osiągnięć epoki PRL-u była budowa Poznańskiego Szybkiego Tramwaju (PST), zwanego popularnie „Pestką”. Prace projektowe rozpoczęto w latach 70., a trasę o długości 6,1 km otwarto w 1997 roku, choć przygotowania trwały znacznie dłużej. PST, biegnący od osiedla Sobieskiego na Piątkowie do centrum, stał się symbolem nowoczesności i kluczowym elementem systemu transportowego miasta.
Transformacja i współczesność (1990–2025)
Po upadku komunizmu komunikacja miejska w Poznaniu weszła w okres intensywnych zmian. W 2000 roku Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne przekształcono w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, co umożliwiło bardziej elastyczne zarządzanie i inwestycje. Rozpoczęto modernizację taboru – w 2001 roku podpisano kontrakt na dostawę niskopodłogowych tramwajów Siemens Combino, a w kolejnych latach wprowadzano pojazdy takie jak Moderus Gamma czy używane tramwaje z Bonn (R1.1), które w 2025 roku zaczęły zastępować starsze składy 105Na.
W XXI wieku zrewolucjonizowano także system biletowy. W 2002 roku wprowadzono możliwość zakupu biletów przez SMS, a w 2003 roku zastąpiono papierowe bilety okresowe kartą elektroniczną – KOMkartą. W 1998 roku uruchomiono system nadzoru pojazdów w czasie rzeczywistym, co pozwoliło na lepsze dostosowanie rozkładów jazdy do rzeczywistych potrzeb pasażerów. W 2007 roku otwarto trasę tramwajową przez most Św. Rocha, która połączyła centrum z prawobrzeżną częścią miasta, usprawniając komunikację z Ratajami.
Ekologia stała się priorytetem w ostatnich dekadach. W 2019 roku wprowadzono do ruchu liniowego autobusy elektryczne, a w 2025 roku MPK Poznań zakupiło kolejne pojazdy zeroemisyjne, w tym autobusy bateryjne o wydłużonym zasięgu oraz z wodorowym ogniwem paliwowym. Plany modernizacji torowisk i nadania tramwajom priorytetu na skrzyżowaniach, zgodnie z założeniami z 1994 roku, nadal są realizowane, co ma uczynić tramwaj podstawą komunikacji miejskiej w mieście.
Znaczenie historyczne i kulturowe
Komunikacja miejska w Poznaniu to nie tylko środek transportu, ale także ważny element tożsamości miasta. Historyczny tabor, taki jak tramwaje typu N czy Ikarusy, które kursowały od lat 50. do 90., budzi nostalgię wśród mieszkańców. W 2007 roku otwarto Muzeum Komunikacji Miejskiej w dawnej podstacji transformatorowej przy ul. Głogowskiej, a w 2014 roku planowano przeniesienie ekspozycji do zajezdni przy ul. Madalińskiego, gdzie stacjonują zabytkowe pojazdy.
Publikacje, takie jak „120 lat komunikacji miejskiej w Poznaniu” Jana Wojcieszaka czy „Komunikacja miejska w Poznaniu” Remigiusza Grochowiaka, dokumentują tę historię, łącząc fakty z unikalnymi zdjęciami i wspomnieniami. Jubileusz 145-lecia w 2025 roku, obchodzony m.in. paradami historycznych pojazdów, przypomina o znaczeniu transportu publicznego w życiu miasta.
Podsumowanie
Historia komunikacji miejskiej w Poznaniu to opowieść o innowacyjności, wytrwałości i dostosowaniu do zmieniających się czasów. Od tramwajów konnych w 1880 roku po ekologiczne pojazdy w 2025 roku, system transportowy miasta ewoluował, stając się kręgosłupem codziennego życia mieszkańców. W dobie wyzwań klimatycznych i urbanistycznych Poznań kontynuuje swoją tradycję modernizacji, łącząc bogatą przeszłość z wizją zrównoważonej przyszłości.
