Poznań, stolica Wielkopolski, słynie z bogatej historii i wyjątkowych zabytków, wśród których Domki Budnicze na Starym Rynku zajmują szczególne miejsce. Te malownicze, wąskie kamieniczki, zwane również „budami śledziowymi”, są jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta, tuż obok renesansowego ratusza i trykających się koziołków. Położone w sercu Starego Rynku, między numerami 11 a 26, Domki Budnicze to unikalny przykład szeregowej zabudowy targowej z XVI wieku, który łączy średniowieczne tradycje handlowe z renesansową estetyką. W artykule przybliżamy historię, architekturę, znaczenie oraz ciekawostki związane z tym wyjątkowym zabytkiem.
Historia Domków Budniczych
Początki Domków Budniczych sięgają XIII wieku, kiedy na Starym Rynku, w miejscu obecnych kamieniczek, znajdowały się drewniane budy śledziowe. W tych prostych straganach handlowano rybami, solą, świecami, pochodniami, powrozami, smołą oraz innymi artykułami codziennego użytku. W 1418 roku władze miejskie przekazały 17 takich bud na własność budnikom – kupcom zajmującym się handlem detalicznym, głównie solonymi i wędzonymi rybami, pod warunkiem płacenia rocznego czynszu.
Na przełomie XV i XVI wieku drewniane budy zaczęto zastępować murowanymi kamieniczkami, które zyskały bardziej reprezentacyjny charakter. W 1534 roku cech budników otrzymał zgodę na budowę podcieni dla wszystkich budynków, co nadało im wczesnorenesansowy styl. Kamieniczki, w przeciwieństwie do okazałych kamienic patrycjuszowskich w pierzejach Rynku, należały do mniej zamożnych kupców, a ich wąskie fasady (często jednookienne) odzwierciedlały skromniejszy status właścicieli.
Domki Budnicze ucierpiały podczas II wojny światowej, gdy Stary Rynek został poważnie zniszczony w wyniku walk o Poznań w 1945 roku. Odbudowa, przeprowadzona w latach 1953–1961, przywróciła kamieniczkom renesansowy wygląd, choć większość murów została wzniesiona od nowa. Zachowano jednak autentyczne elementy, takie jak piaskowcowe kolumny podcieni, w tym jedną z wyrytą datą 1535 na kamienicy nr 11. W 2002 roku pożar pobliskiej stajenki bożonarodzeniowej uszkodził elewacje kamienic nr 22, 23, 25 i 26, ale prace konserwatorskie w 2003 roku odtworzyły ich historyczną dekorację w technice sgraffito, zaprojektowaną przez Zbigniewa Bednarowicza.
Architektura i układ przestrzenny
Domki Budnicze to zespół 15 wąskich, trzy- lub czterokondygnacyjnych kamieniczek (numery 11–26), położonych na południe od ratusza, w śródrynkowym bloku zabudowy. Ich charakterystyczną cechą są renesansowe podcienia, wsparte na piaskowcowych kolumnach, które chroniły kramy przed deszczem i słońcem. Podcienia, zamurowane w XIX wieku, zostały przywrócone podczas powojennej odbudowy, przywracając kamieniczkom pierwotny wygląd.
Każda kamieniczka miała na parterze kram handlowy, a na wyższych piętrach izby mieszkalne dla kupców i ich rodzin. Szerokość fasady zależała od zamożności właściciela – najbogatsi posiadali kamienice dwuosiowe, a biedniejsi jednookienne. Elewacje, pomalowane na żywe kolory, zdobią herby i symbole związane z handlem, np. godło cechu budników na kamienicy nr 17, przedstawiające śledzia i trzy palmy, z napisem Fraternitatis Budnicorum. Na głowicy kolumny kamienicy nr 24 znajduje się gmerk (znak rzemieślniczy), a na kolumnie nr 11 wyryto datę 1535, świadczącą o renesansowej przebudowie.
Zespół zamyka od południowego zachodu kamieniczka z 1538 roku, zwana Kancelarią Miejską lub Domem Pisarzy (parcela nr 10), która nie należy do Domków Budniczych, ale dopełnia ich układ. Do XVIII wieku mieszkał w niej pisarz miejski, a od 1961 roku mieści się tu siedziba Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania im. Cyryla Ratajskiego, założonego w 1922 roku. Za kamieniczkami biegnie wąska ulica Kurzanoga, prawdopodobnie nazwana od dawnej kamienicy o tej nazwie, dodająca uroku historycznej tkance Rynku.
Znaczenie dla Poznania
Domki Budnicze są nie tylko zabytkiem, ale także świadectwem średniowiecznego i renesansowego życia handlowego Poznania. Jako jeden z nielicznych zachowanych przykładów szeregowej zabudowy targowej w Europie, odzwierciedlają organizację handlu w lokacyjnym mieście. Budnicy, czyli drobni kupcy, stanowili istotną część społeczności Poznania, a ich kramy były centrum codziennego życia mieszkańców.
Dziś Domki Budnicze to jedna z głównych atrakcji turystycznych miasta, przyciągająca zarówno miłośników historii, jak i fotografów. W podcieniach nadal odbywa się handel, głównie pamiątkarski i artystyczny – poznańscy plastycy sprzedają tu obrazy, często przedstawiające widoki Starego Rynku. Kamieniczki, wraz z ratuszem i koziołkami, są symbolem Poznania, pojawiającym się na pocztówkach, magnesach i pamiątkach. Ich malowniczy charakter i centralne położenie sprawiają, że są nieodłącznym elementem każdej wizyty na Starym Rynku.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
- Lokalizacja: Stary Rynek, numery 11–26, Poznań (na południe od ratusza, między ulicami Stary Rynek a Różany Targ).
- Godziny zwiedzania: Domki Budnicze są dostępne do oglądania z zewnątrz przez całą dobę. Wnętrza, z wyjątkiem Kancelarii Miejskiej, nie są udostępniane turystom.
- Wstęp: Bezpłatny (oglądanie z zewnątrz). W podcieniach można odwiedzić kramy z pamiątkami i pracami artystów w godzinach pracy (zwykle 10:00–18:00).
- Dostępność: Miejsce jest w pełni dostępne dla osób z niepełnosprawnościami, choć podcienia mogą być wąskie dla wózków inwalidzkich.
- Parking: Najbliższe parkingi to podziemne przy ul. Za Bramką i pl. Wolności (płatne) lub parkingi „Park&Ride” na obrzeżach miasta z dojazdem komunikacją miejską.
- Wydarzenia: W okresie letnim podcienia są miejscem drobnych wystaw artystycznych, a w grudniu w pobliżu Domków Budniczych organizowany jest jarmark bożonarodzeniowy.
Ciekawostki
- Najmniejsza apteka w Europie: W jednej z kamieniczek, według przekazów, działała niegdyś mała apteka, uważana za jedną z najmniejszych w Europie, co podkreśla unikalny charakter Domków Budniczych.
- Nazwa „budnicze”: Wbrew skojarzeniom z budownictwem, nazwa pochodzi od słowa „buda” (kram) i cechu budników, którzy handlowali rybami i solą. W Poznaniu budnicy zajmowali się także wyrębem lasów i pozyskiwaniem surowców leśnych.
- Kontrowersje odbudowy: Powojenna rekonstrukcja Domków Budniczych wzbudziła dyskusje, ponieważ większość murów wzniesiono od nowa, zachowując jedynie nieliczne oryginalne elementy, jak piaskowcowe kolumny.
- Okienka w drzwiach: W średniowiecznych budach handel prowadzony był przez małe okienka w drzwiach, przez które kupiec podawał towar i przyjmował zapłatę.
- Porównanie z Sukiennicami: Domki Budnicze bywają nazywane „poznańskimi Sukiennicami”, choć są skromniejsze od krakowskiego odpowiednika, pełniły podobną funkcję handlową.
Dlaczego warto odwiedzić?
Domki Budnicze to więcej niż tylko kolorowe kamieniczki – to opowieść o średniowiecznym handlu, renesansowej estetyce i powojennej odbudowie Poznania. Ich urok tkwi w harmonii wąskich fasad, renesansowych podcieni i żywych barw, które kontrastują z majestatycznym ratuszem. Odwiedzając Stary Rynek, warto poświęcić chwilę na spacer pod arkadami, gdzie można poczuć ducha dawnego Poznania i podziwiać prace lokalnych artystów. Najlepiej zobaczyć je w samo południe, gdy tłumy gromadzą się, by obejrzeć trykające się koziołki na ratuszu, a Domki Budnicze tworzą malownicze tło tego widowiska.
Domki Budnicze to obowiązkowy punkt na mapie Poznania, który łączy historię, kulturę i turystyczny klimat. Czy znasz inne sekrety tych kamieniczek? Podziel się nimi w komentarzach!
Źródła:
- „Domki budnicze”, poznan.pl, 2015
- „Domki budnicze w Poznaniu”, Wikipedia, pl.wikipedia.org
- „Domki budnicze w Poznaniu”, Polskie Szlaki, polskieszlaki.pl, 2016
- „Odbudowa Domków Budniczych w Poznaniu 1945–61”, odbudowarekonstrukcjapogania.wordpress.com, 2015
- „Domki budnicze w Poznaniu – historia i ciekawostki”, Kocham Poznań, kochampoznan.pl, 2024
- „Kamieniczki Budnicze”, Poznańska Wiki, poznan.fandom.com, 2025
- „Poznań – kamienice i zabudowa handlowa staromiejskiego rynku”, Medieval Heritage, medievalheritage.eu
